‘पोल्का डटकी महारानी’ यायोई कुसामाको निधन, अन्तिम समयसम्म छाडिनन् ब्रस

जापान । रङ्गीचङ्गी थोप्ला अर्थात् ‘पोल्का डट’लाई आफ्नो कलाको प्रमुख पहिचान बनाएकी विश्वप्रसिद्ध जापानी कलाकार यायोई कुसामाको ९७ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ। १४ अगस्ट २०२६ मा टोकियोस्थित एक अस्पतालमा उनको निधन भएको हो। उनको निधनको पुष्टि उनको आधिकारिक वेबसाइट तथा कुसामा संग्रहालयले गरेका छन्।

विश्वभर ‘पोल्का डटकी महारानी’का रूपमा चिनिने कुसामा समकालीन कलाकी विशिष्ट कलाकार थिइन्। उनका रंगीन थोप्ला, विशाल कद्दूका मूर्ति, ऐनाले भरिएका ‘इन्फिनिटी मिरर रुम’ तथा दोहोरिने जालोजस्ता आकृतिले उनलाई विश्व कला क्षेत्रमा छुट्टै पहिचान दिलाएका थिए। उनका प्रदर्शनीमा विश्वभरबाट ठूलो संख्यामा दर्शक पुग्ने गर्थे।

सन् १९२९ मा जापानको मात्सुमोतोमा जन्मिएकी कुसामाले बाल्यकालदेखि नै चित्र बनाउन थालेकी थिइन्। उनले आफूले अनुभव गरेका दृश्यात्मक भ्रम, मानसिक संघर्ष र व्यक्तिगत अनुभूतिलाई कलामार्फत अभिव्यक्त गर्दै गइन्। यही अनुभव क्रमशः उनको कलाको मौलिक शैलीमा परिणत भयो।

सन् १९५७ मा अमेरिका पुगेपछि उनको कलायात्राले नयाँ मोड लियो। न्यूयोर्कको avant-garde कला क्षेत्रमा उनले ‘Infinity Net’ चित्रमालासहित प्रयोगात्मक चित्रकला, सफ्ट स्कल्प्चर र प्रदर्शन कलामार्फत आफ्नो उपस्थिति बलियो बनाइन्। यद्यपि, उनको प्रतिभाले तत्कालै विश्वव्यापी मान्यता पाएन।

कुसामाको जीवनमा संघर्ष र उपेक्षाको लामो चरण पनि रह्यो। कला क्षेत्रमा सक्रिय हुँदाहुँदै पनि लामो समयसम्म उनको कामलाई अपेक्षित चर्चा र मान्यता मिलेन। तर उमेर बढ्दै जाँदा उनको कला पुनः विश्वको ध्यानको केन्द्रमा आयो। विशेषगरी उनका ‘Infinity Mirror Rooms’ र पोल्का डटयुक्त विशाल कलाकृतिले विश्वभरका संग्रहालय तथा प्रदर्शनीमा दर्शकको भीड तान्न थाले।

कुसामा दशकौँदेखि आफ्नै इच्छाले टोकियोस्थित एक मनोचिकित्सकीय अस्पतालमा बस्दै आएकी थिइन्। अस्पताल नजिकै रहेको आफ्नो स्टुडियोमा उनले निरन्तर कला सिर्जना गरिन्। मानसिक स्वास्थ्यसँग जोडिएका आफ्ना अनुभव र दृश्यात्मक भ्रमलाई उनले कमजोरीका रूपमा होइन, सिर्जनाको स्रोतका रूपमा प्रयोग गरिन्।

पछिल्लो समय कुसामाका कलाकृति विश्व कला बजारमा अत्यन्तै महँगा मूल्यमा बिक्री हुन थाले। सन् २०२२ मा उनको एउटा चित्र १०.५ मिलियन अमेरिकी डलरमा बिक्री भएको थियो। यसले उनी महिला कलाकारमध्ये विश्व कला बजारमा सबैभन्दा महँगो मूल्य पाउने कलाकारमध्ये एक बनेको देखाउँछ।

उनको लोकप्रियता र व्यावसायिक सफलता जीवनको अन्तिम दशकहरूमा चरममा पुगे पनि कुसामाले सिर्जना गर्न भने कहिल्यै छाडिनन्। उनको स्टुडियोका अनुसार, जीवनको अन्तिम समयसम्म पनि उनी चित्रकलामा सक्रिय थिइन्।

कुसामाको जीवन आफैंमा संघर्षबाट विश्वव्यापी ख्यातिसम्मको असाधारण यात्रा हो। बाल्यकालका मानसिक तथा दृश्यात्मक अनुभवलाई उनले थोप्ला, ऐना, प्रकाश र दोहोरिने आकृतिमा रूपान्तरण गरिन्। लामो समयसम्म बेवास्तामा परेकी उनी जीवनको उत्तरार्धमा विश्वकै चर्चित समकालीन कलाकारमध्ये एक बनिन्।

उनले सिर्जना गरेको कलाभाषाले उनलाई केवल ‘पोल्का डटकी महारानी’का रूपमा मात्र होइन, आधुनिक कला इतिहासमा आफ्नो छुट्टै प्रभाव छाड्ने कलाकारका रूपमा स्थापित गरेको छ।